Stwierdzenie nieważności małżeństwa ( błędnie nazywane rozwodem kościelnym)

Strefa wiedzy

Dlaczego nie istnieje rozwód kościelny?
Jak przebiega proces o uznanie nieważności małżeństwa i ile kosztuje?

...
i odpowiedzi na inne pytania
Kim jest adwokat kościelny, kim adwokat rotalny?

Adwokat kościelny to prawnik, zazwyczaj kanonista - posiadający wiedzę w zakresie prawa kanonicznego (kościelnego) i uprawnienia nadane przez władzę kościelną, by wykonywać zawody prawnicze na forum Kościoła katolickiego, m. in. może reprezentować i bronić strony w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Warto wiedzieć, że adwokatem kościelnym nie może być osoba, która nie ukończyła odrębnych studiów z zakresu prawa kanonicznego i nie posiada uprawnień nadanych przez władzę kościelną. A zatem nie każdy adwokat, choćby po ukończonej aplikacji i wpisany na listę Okręgowej Rady Adwokackiej, może reprezentować Państwa przed sądem kościelnym. Taki adwokat, nawet jeśli posiada wiedzę o procesie, zazwyczaj nie posiada niezbędnego doświadczenia w prowadzeniu tego typu spraw. Co więcej może zaszkodzić, jeżeli będzie starał się przenosić swoje doświadczenie z procesów rozwodowych na grunt procesu kanonicznego.

Adwokat rotalny to również adwokat kościelny, który na podstawie odrębnych przepisów może zostać wpisany na listę adwokatów Roty Rzymskiej. Wymogiem jest posiadanie doktoratu z prawa kanonicznego i pomyślne ukończenie kilkuletniego Studium Rotalnego, co dopiero uprawnia do otrzymania dyplomu adwokata rotalnego. Znaczącym jest, że tylko adwokat rotalny może występować w roli obrońcy przed sądem Roty Rzymskiej, najwyższej instancji odwoławczej w procesach o nieważność małżeństwa. Warto dodać, że występując przed sądem Roty Rzymskiej udział adwokata jest obligatoryjny, inaczej niż w sądach na szczeblu diecezjalnym.

Czy adwokat jest konieczny, czy nie są to zbędne koszty, w czym może mi pomóc?

Mając na uwadze usługi adwokata kościelnego, na początek trzeba przyznać, że jego udział w procesie o nieważność małżeństwa nie jest obligatoryjny. Można wskazać znaczną ilość procesów, w których adwokat nie był zaangażowany, a zakończyły się powodzeniem dla stron dowodzących nieważności małżeństwa. Niestety z doświadczenia wynika, że w wielu przypadkach brak właściwej pomocy prawnej przyczynił się do zakończenia procesu wyrokiem innym niż zamierzony. Posługując się wiedzą i doświadczeniem, w trakcie analizy akt zakończonych już spraw, niejednokrotnie można odnieść wrażenie, że została ona źle poprowadzona. Najczęściej występujące błędy, które mogą doprowadzić do negatywnego zakończenia, to mylnie wskazane tytuły (źle dobrana podstawa prawna względem wskazanego stanu faktycznego), niewłaściwy dobór materiału dowodowego (np. wskazani świadkowie, którzy nie posiadali odpowiedniej wiedzy lub nie potrafili nią zadysponować) lub zignorowane bądź przemilczane fakty (np. strony nieświadome tego, co ma znaczenie w procesie, posiłkują się zdarzeniami, które mogły być istotne choćby w procesie rozwodowym, ale kompletnie bezzasadne będą w procesie kanonicznym). Rolą adwokata jest analiza relacji małżeńskiej stron i wyodrębnienie tego, co może stanowić o nieważności małżeństwa, a następnie przyporządkowanie temu właściwej normy prawnej, która będzie podstawą do rozpoczęcia procesu. Od prawnika powinni Państwo oczekiwać pomocy w doborze materiału dowodowego. Adwokat powinien czuwać nad przebiegiem procesu i odpowiednio reagować na każdym etapie postępowania, tak by skutecznie bronić i zabezpieczać interes swojego mocodawcy. Adwokat winien również ocenić szanse klienta w procesie, oczywiście uzależniając je od możliwych zdarzeń i czynności procesowych, oraz przewidzieć różne warianty przebiegu postępowania. Z całą pewnością winien odradzać klientowi podjęcie procesu, kiedy wydaje się on bezzasadny, czyli pozbawiony argumentów świadczących o nieważności małżeństwa. Odpowiedzialność za przebieg procesu w dużej mierze spoczywa na prawniku kanoniście. Co do kosztów, warto rozważyć, czy przed rozpoczęciem procesu nie lepiej poświęcić stosunkowo niewielkie środki finansowe, choćby na wstępną konsultację ze specjalistą, by określić realne szanse na końcowy sukces. Wydaje się to bardziej racjonalne, niż „ślepe” wejście w proces z pewnymi wątpliwościami i niejasnościami, co w przyszłości może wygenerować dodatkowe koszty np. poprzez konieczność składania apelacji po niepowodzeniu w I instancji. Reasumując, należy powiedzieć, że pomoc adwokata w procesie jest zasadna, szczególnie dla tych, którzy nie posiadają wiedzy, zależy im na skutecznym i sprawnym przeprowadzeniu procesu, z wykorzystaniem szerokiego wachlarzu możliwości prawnych na jakie zezwala prawo kanoniczne.

Jak uzyskać stwierdzenie nieważności małżeństwa?

O nieważności umowy zawartej między małżonkami przed ołtarzem może stwierdzić wyłącznie odpowiednia władza kościelna. Tego rodzaju sprawy rozpatrują sądy kościelne ustanawiane dla poszczególnych diecezji. Chcąc uzyskać stwierdzenie nieważności małżeństwa powinni Państwo rozpocząć proces przed właściwym sądem kościelnym. W tym celu należy złożyć do danego sądu pismo zatytułowane prośba lub skarga powodowa (odpowiednik pozwu). Pismo to musi spełniać wymogi formalne (wskazanie kogo i o co Państwo proszą, uzasadnienie, podpis, data) i merytoryczne (uzasadnienie wskazujące na przyczyny nieważności małżeństwa) oraz powinno wskazywać środki dowodowe, którymi potwierdzicie stawiane przez Państwa tezy w piśmie. Po złożeniu pisma otrzymają Państwo z sądu dekret potwierdzający, że sprawa zostanie przyjęta i rozpatrzona (jeżeli sąd uzna, że istnieją podstawy do rozpatrzenia), lub decyzję odmowną (w przypadku braku przesłanek za nieważnością małżeństwa). Wskazane jest, aby do procesu odpowiednio się przygotować. PROCES kończy się wydaniem wyroku stwierdzającego nieważność małżeństwa lub wyrokiem potwierdzającym ważność złożonej przysięgi małżeńskiej.

Który sąd jest właściwy do rozpatrzenia mojej sprawy?

Jeżeli zamierzają Państwo wnosić o sądowe stwierdzenie nieważności małżeństwa, już na początku tej drogi powinni Państwo wybrać, przez który sąd będzie rozpatrywana sprawa. Oczywiście wybór jest ograniczony do:

  • sądu miejsca, w którym zostało zawarte małżeństwo,
  • sądu miejsca zamieszkania strony pozwanej,
  • sądu miejsca zamieszkania strony powodowej,
  • lub sądu miejsca, w którym faktycznie będzie gromadzona większość materiału dowodowego.

Dokonując wyboru sądu warto zwrócić uwagę, jakie wymogi formalne stawia dany trybunał, jaką linię orzecznictwa przyjmuje, jak długo trwa postępowanie, jakiej wysokości są koszty procesowe.

Dlaczego nie istnieje rozwód kościelny?

W kościele katolickim nie ma rozwodów. Związek małżeński raz zawarty i dopełniony przez akt seksualny cieszy się przymiotem nierozerwalności, tzn. nie może być zawarty na określony czas, lecz dozgonnie - do chwili śmierci jednego ze współmałżonków. Porównywanie rozwodu do kanonicznego stwierdzenia nieważności małżeństwa może mieć swoje źródło w skutkach, do jakich oba te procesy mogą doprowadzić, a mianowicie możliwości ponownego zawarcia związku (cywilnego po rozwodzie i kościelnego po stwierdzeniu nieważności małżeństwa). Nie zmienia to faktu, że porównywanie ze sobą tych dwóch procesów jest błędne. Małżeństwo cywilne bowiem w swoim założeniu, choć powinno być związkiem trwałym, nie ma charakteru nierozerwalnego. W kanonicznym procesie sąd kościelny weryfikuje ważność zawartej przed ołtarzem umowy, tzn. sprawdza, czy małżonkowie wypełniali w tamtym okresie wymogi, jakie stawia przed narzeczonymi prawo kanoniczne (kościelne). Jeżeli w trakcie procesu zostanie udowodnione, że wymogi te nie zostały zachowane, wyrok kończący proces stwierdzi, że umowa między narzeczonymi, nie została de facto nigdy zawarta. Wobec tego traktujemy, że małżeństwa, pomimo wszelkich przejawów zewnętrznych (biała suknia, goście weselni, wspólne zamieszkanie, wspólne potomstwo), nie było, a w konsekwencji osoby ślubujące sobie nadal są stanu wolnego. Inaczej jest w procesie rozwodowym, podczas którego sąd cywilny bada czy nastąpił trwały rozpad małżeństwa, ewentualnie który z małżonków jest winien rozkładowi pożycia małżeńskiego. Sąd tym samym nie skupia się na ważności zawartej umowy małżeńskiej, nie kwestionuje jej ważności, ale weryfikuje czy jest wola zaprzestania kontynuowania tej umowy przez małżonków. A zatem nie można mówić o „rozwodzie kościelnym”, ponieważ sam rozwód stoi w sprzeczności z nierozerwalnością małżeństwa sakramentalnego.

Ile czasu trwa proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa?

Proces o nieważność małżeństwa, ze względu na pisemny charakter i szczegółowość omawianych zagadnień jest procesem czasochłonnym i może trwać nawet do 3 lat. Proces prowadzony trybem zwykłym, w większości sądów, zazwyczaj kończy się po ok. 1 - 1,5 roku. Oczywiście długość trwania procesu zależy od wielu czynników:

  • ilości prowadzonych spraw w danym sądzie i zasobów ludzkich, które umożliwią podejmowanie kolejnych czynności procesowych przez ten sąd;
  • stopnia trudności sprawy i ilości dowodzonych faktów (np. konieczność powołania dodatkowych biegłych, sporządzenia ekspertyz)
  • zaangażowania stron i świadków w proces - przekładanie terminów procesowych, opieszałość w podejmowaniu kolejnych czynności procesowych

Norma kodeksowa wskazuje, że postępowanie przed sądem kościelnym I instancji powinno zakończyć się w ciągu roku, natomiast w praktyce takie przypadki wydają się być sporadyczne.

Z jakimi kosztami należy się liczyć?

Koszty związane z prowadzeniem procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa należy podzielić na koszty procesowe (ustalane przez sąd kościelny) i koszty ewentualnej pomocy prawnej (reprezentacja adwokata kościelnego).

Kosztami procesowymi sąd obciąża wyłącznie stronę powodową (proszącą o proces). Inaczej niż w sądach powszechnych, sąd kościelny nie ma mocy egzekwowania kosztów procesowych od strony pozwanej, tym bardziej, że nie zawsze strona pozwana bierze czynny udział w procesie - nie jest do tego zobligowana żadnymi środkami przymusu (np. w postaci grzywny). Oczywiście strony, które zgodnie ustaliły, że razem wystąpią o prawomocne stwierdzenie nieważności swojego małżeństwa mogą podzielić się kosztami, ale jest to decyzja dobrowolna, szczególnie strony pozwanej. Może się natomiast zdarzyć, że sąd zobliguje stronę pozwaną do uiszczenia części kosztów, kiedy strona pozwana weźmie czynny udział w procesie i będzie prosiła o rozszerzenie podstawy prawnej, z której ma być dowodzona nieważność małżeństwa. Koszty procesowe są naliczane w różny sposób, najczęściej stanowi o tym regulamin danego sądu. W praktyce przyjęły się dwa rozwiązania: pierwsze, gdzie kwota jest zryczałtowana i ustalona w tej samej wysokości dla każdego ubiegającego się o nieważność małżeństwa (rozpiętość dość duża od blisko 1000 zł do prawie 3000 zł, w zależności od ogólnie pojętej zamożności wiernych danej diecezji i przyjętych w niej kosztów życia); drugie, gdzie koszty uzależnia się od miesięcznego wynagrodzenia wnioskodawcy i ustala na podstawie przyjętych widełek - niższe koszty dla osób nieosiągających wysokiego wynagrodzenia i koszty z górnej granicy adekwatnie dla osób otrzymujących wysokie dochody w skali miesiąca. Kwota kosztów procesowych jest ustalana jednorazowo, zazwyczaj sądy nie sprzeciwiają się, aby opłatę uiszczać ratalnie w przypadku, gdy wnioskujący ma trudność z jednorazową zapłatą.

Koszty pomocy prawnej są uzależnione od:

  • kompetencji i doświadczenia adwokata podejmującego zlecenie (staż pracy, ilość przeprowadzonych procesów, wykształcenie/tytuł naukowy)
  • zakresu prac w danej sprawie (kompleksowa obsługa procesu czy pomoc wyłącznie w konkretnej czynności procesowej lub sporządzeniu pisma)
  • odpowiedzialności jaką ponosi adwokat przed klientem jak i przed sądem (pełnomocnictwo, zlecenie obrony)

miasta, w którym klient jest obsługiwany (ze względu na zróżnicowanie kosztów prowadzonej działalności gospodarczej innych dla różnych miast).

Jak wygląda proces?

Najczęstszym błędem wśród zainteresowanych, jest porównywanie procesów: o nieważność małżeństwa (nullitatis matrimoni) i rozwodowego, które bynajmniej nie mają ze sobą wiele wspólnego. Proces kanoniczny, określany mianem spornego jest procesem pisemnym, a nie ustnym (choć na taki charakter procesu prawo również zezwala). W sądzie kościelnym nie znajdziemy zatem sali rozpraw. Strony nie są ze sobą konfrontowane, składają oświadczenia przed audytorem indywidualnie. Podobnie wyglądają przesłuchania świadków. O ile strony nie mogą uczestniczyć w przesłuchaniu strony przeciwnej i świadków (także tych przez siebie zaproponowanych), o tyle prawo zezwala na to adwokatowi. Na pisemny charakter procesu wskazuje częsta wymiana korespondencji stron z sądem. Strony swoje stanowiska praktycznie na każdym etapie procesu przedstawiają za pomocą pism procesowych. Dobrym przykładem jest etap tzw. dyskusji sprawy, kiedy został już zebrany materiał dowodowy, a swoje wnioski przedstawia obrońca węzła małżeńskiego. Strona ma prawo a wręcz powinna ustosunkować się do zaproponowanych uwag obrońcy węzła w formie głosu obrończego. Proces kończy się wydaniem wyroku. Rozstrzygnięcie zapada na podstawie bezwzględnej większości głosów kolegium sędziowskiego odnośnie każdego z dowodzonych w sprawie tytułów (podstaw, na których strona opiera swoją prośbę o nieważność małżeństwa). Warto zapoznać się z grafiką zaproponowaną w zakładce PROCES.

Jakie dokumenty są potrzebne w procesie?

Na pierwsze spotkanie z adwokatem nie trzeba przygotowywać pełnej dokumentacji, która ma zostać złożona w sądzie. Podstawowymi dokumentami, które stanowią załącznik do pisma skargowego (odpowiednik pozwu) to akt ślubu (wystawiany przez parafię miejsca zawarcia małżeństwa) oraz wyrok rozwodowy (sama sentencja wyroku lub wraz z uzasadnieniem jeżeli zostało sporządzone - najczęściej przy wyroku, gdzie była orzekana wina). To, jakie dokumenty będą potrzebne dodatkowo do rozpoczęcia procesu, określa właściwy sąd kościelny, do którego będzie skierowana sprawa. Sąd może wymagać aktów chrztu strony powodowej lub obu stron, pozwu rozwodowego, odpowiedzi na pozew rozwodowy, protokołów ze sprawy rozwodowej, a także przygotowania wewnętrznych formularzy czy kwestionariuszy używanych wyłącznie na potrzeby danego sądu.

Jak przygotować się do konsultacji z adwokatem kościelnym?

Co do zasady, celem konsultacji z adwokatem kościelnym jest zbadanie stanu faktycznego jaki miał miejsce w relacji między małżonkami. Dla rzetelnej weryfikacji i znalezienia ewentualnych podstaw nieważności zawartego małżeństwa, należy przygotować chronologiczny przebieg znajomości, ze wskazaniem daty lub okresu poznania, rozpoczęcia relacji partnerskiej, decyzji o ślubie wyrażonej poprzez oświadczyny lub oficjalne zaręczyny, kolejno datę ślubu, wspólnego zamieszkania, a następnie przybliżony czas pierwszych problemów małżeńskich, datę rozpadu małżeństwa i formalnego rozwodu zakończonego wyrokiem. W trakcie spotkania adwokat będzie pytał również, kto był inicjatorem w związku, kto za jakie decyzje odpowiadał, jakie plany mieli narzeczeni odnośnie wspólnego życia (ilość potomstwa, miejsce zamieszkania, źródło utrzymania). Ważne są także fakty dotyczące środowiska, domu rodzinnego w jakim małżonkowie się urodzili i dorastali, czy byli narażeni na anomalie występujące w tych środowiskach (alkoholizm, przemoc, rozwiązłość, samobójstwa, choroby psychiczne/fizyczne, problemy natury karnej lub finansowej itp.) oraz problemy/traumy z jakimi mogli się zmagać w trakcie okresu dzieciństwa, dorastania czy wczesnej młodości (hospitalizacja, wypadek, molestowanie, pobicie, złe relacje z rówieśnikami, śmierć bliskiej osoby itp.). Na spotkanie można zabrać dokumenty, które potwierdzałyby jedną z powyższych okoliczności (wyroki sądu, decyzje administracyjne, wyniki badań i diagnoz lekarskich, opinie specjalistyczne, prywatne listy, nagrania, zdjęcia itp.).

Konsultacja może służyć również analizie trwającego już postępowania. Wówczas prosimy o przygotowanie dokumentacji procesowej, przede wszystkim pism, które zostały złożone w sądzie oraz korespondencji jaką strona otrzymała z sądu, celem zapewnienia pełnej pomocy prawnej.

Gdzie możemy się spotkać?

Bardzo cenimy sobie możliwość bezpośredniego spotkania z klientem. Dlatego, oprócz siedziby kancelarii przygotowaliśmy dla Państwa sieć biur i kancelarii z nami współpracujących, w których organizujemy dla naszych klientów konsultacje z adwokatami kościelnymi - jesteśmy do Państwa dyspozycji w Warszawie, Łodzi, Katowicach, Wrocławiu i Bielsku- Białej.

Dla osób mieszkających za granicą, którzy stanowią znaczną grupę naszych klientów, dedykowaliśmy usługę konsultacji on-line. Staramy się zapewnić maksymalny komfort obsługi, dlatego posiadając pełnomocnictwo przygotowujemy i prowadzimy proces bez konieczności przyjazdu zainteresowanych do kraju. Więcej informacji możecie Państwo uzyskać na spotkaniu z adwokatem.

Skontaktuj się z nami